حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

تبیین اصول و قواعد فقهی در برنامه‌ریزی و طراحی فضاهای شهری اسلامی (مطالعه موردی: محدوده پیاده راه 15 خرداد تهران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
اصغر مولائی 1
حسین خانی 2
1 دانشگاه هنر اسلامی تبریز
2 دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه هنر اسلامی تبریز
چکیده
شهر به عنوان پدیده‌ای اجتماعی و زنده توجه ویژه‌ای را در دین مبین اسلام به خود اختصاص داده است. دینی که در شهر زاده شده و نگاهی خاص به آن داشته است. از اینرو دانشمندان اسلامی و شهرشناسان در طول تاریخ به دنبال ایجاد شهرهایی اسلامی و آرمانی بوده و در این راه نگاه عمیقی به اصول فقهی و آیین اسلامی در ایجاد و شناخت شهر داشته‌اند. شهری که اسلام در آن متجلی است، مناسب زیست مومن خواهد بود. شهر اسلامی برای تجلی بخشیدن به ارزش‌های مورد احترام جامعه مسلمانان، به طور مداوم راهها و روشهای مناسب زمان و مکان را می جوید. هدف این پژوهش بازشناسی جایگاه احکام و اخلاق اسلامی در برنامه ریزی و طراحی فضاهای شهری اسلامی است که با روش پژوهش تحلیل محتوای متون و استدلال منطقی و شیوه‌های مطالعه کتابخانه‌ای و اسنادی انجام می‌شود. در این راستا مهمترین پرسش پژوهش عبارت است از اینکه قواعد فقهی مترتب بر فضاهای شهری کدامند؟ فقه و قواعد فقهی از جمله عوامل مهم در موضوع مدیریت شهر‌ها می‌باشند. این قواعد با تعیین کلیات مربوط به هر موضوع، نحوه کار و اصول مهمی که بایستی در طراحی و برنامه‌ریزی شهرها رعایت شود را ، مشخص می‌کنند. از اینرو قواعد فقهی به عنوان یکی از مهمترین منابع برای استخراج احکام و روش‌های اجرایی کاربرد دارند.
کلیدواژه‌ها
شهر اسلامی
قواعد فقهی
فضای شهری
برنامه ریزی و طراحی شهری

موضوعات

  1. اسدی، بهنام؛ «اتلاف حکمی و موضوعی در حقوق ایران»، فصلنامه علمی ـ حقوقی قانونی یار؛ ش8، زمستان 1397، ص555ـ577.
  2. اغنیایی، الهام و همکاران؛ «نقش محرمیت در معماری اسلامی ـ ایرانی»، مجموعه مقالات همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران؛ 1394، ص21ـ32.
  3. انتظاری، علیرضا و سیدمصطفی محقق داماد؛ «نقش قواعد اتلاف و تسبیب در مسئولیت مدنی»، مطالعات اسلامی: فقه و اصول؛ ش8، تابستان 1391، ص41ـ61.
  4. ایازی، سیدعلی‌نقی؛ «تبیین اندیشه اسلامی شهر و شهرنشینی با تأکید بر متون برون‌دینی»، مجموعه مقالات نخستین همایش آرمان شهر اسلامی؛ 1387، ص25ـ42.
  5. ایزدی‌فر، علی‌اکبر و همکاران؛ «جایگاه قواعد فقه در تمدن اسلامی»، مجوعه مقالات نخستین کنفرانس بین‌المللی علمی پژوهشی مناسبات علوم انسانی و تمدن اسلامی؛ 1395، ص46ـ62.
  6. بمات، نجم‌الدین؛ شهر اسلامی؛ ترجمه محمدحسین حلیمی و منیژه اسلامبولچی؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368.
  7. بمانیان، محمدرضا و همکاران؛ «تأثیر اصول فقهی مرتبط با حقوق شهروندی بر پایه عدل در طراحی مسکن»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی؛ ش12، تابستان 1392، ص89ـ100.
  8. بمانیان، محمدرضا؛ «معنا و مفهوم‌شناسی شهر ایرانی اسلامی؛ مبانی نظری و مصداق‌ها»، مجله شهر پایدار؛ ش1، زمستان 1393، ص69ـ88.
  9. پاکزاد، جهانشاه؛ سیر اندیشه‌ها در شهرسازی از فضا تا مکان؛ تهران: انتشارات شهیدی، 1388.
  10. پاکزاد، جهانشاه؛ مفاهیم و مبانی نظری فرآیند طراحی شهری؛ تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، 1386.
  11. پوراحمد، احمد و سیروس موسوی؛ «ماهیت اجتماعی شهر اسلامی»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی شهر اسلامی؛ ش2، زمستان 1389، ص1ـ11.
  12. پوراحمد، احمد و علی شماعی؛ بهسازی و نوسازی شهری ازدیدگاه جغرافیا؛ تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1385.
  13. حاجی‌ده‌آبادی، احمد؛ قواعد فقه جزایی؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387.
  14. حبیبیان، هما و همکاران؛ «تطبیق شاخص‌های شهرسازی اسلامی در فضای شهری»، مجموعه مقالات همایش ملی معماری و شهرسازی بومی ایران؛ 1394، ص19ـ32.
  15. حرّ عاملی، محمدبن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1405ق.
  16. حسینی ادیانی، مبارکه؛ تصویرگری و مجسمه سازی در فقه امامیه (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)؛ تهران: دانشگاه الزهراء، 1389.
  17. خامنه‌ای، سیدعلی؛ «اهداف فقه و وظیفه فقیهان درپیام مقام معظم رهبرى به نخستین کنگره علمى تخصصى دائرة‏المعارف فقه بر مذهب اهل بیت‰»، فصلنامه فقه اهلبیت‰؛ ش1، بهمن 1374، ص1ـ6.
  18. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ چ2، قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1408ق.
  19. سلطان‌زاده، حسین و همکاران؛ «ارزیابی تطبیقی ساختار میدان در شهرهای دوره اسلامی»، مجموعه مقالات همایش ملی نظریه‌های نوین در شهرسازی و معماری؛ 1397، ص1ـ15.
  20. سیدولی‌لو، سیدعزیز و سیامک شاکرسلطان احمدی؛ «نگرش اسلام به صیانت از حریم امنیت عمومی و حقوق شهروندی در طراحی شهرهای اسلامی»، دومین همایش ملی تببین حقوق شهروندی، 1395، ص75-94
  21. شهابیان، پویان و ریحانه اسد؛ بررسی تطبیقی معیارهای شهر اسلامی با قم؛ قم: انتشارات جهاد دانشگاهی قم، 1392.
  22. ظریفیان‌مهر، عبدالحسین و همکاران؛ «فضای شهری اسلامی (کیفیت‌ها و مفاهیم) اصول طراحی خیابان مخصوص پیاده»، مجموعه مقالات نخستین همایش ملی معماری ایرانی ـ اسلامی (سیمای دیروز ـ چشم‌انداز فردا)؛ 1394، ص 1575ـ1595.
  23. عابدی سرآسیا، علیرضا؛ «قاعده تسلیط و نقش آن در تصحیح قراردادهای نوپیدا با نگاهی به اندیشه‌های امام خمینی ره»، پژوهشنامه متین؛ ش75، تابستان 1396، ص129ـ154.
  24. عبدالستار عثمان، محمد؛ مدینه اسلامی؛ ترجمه علی چراغی؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1376.
  25. عبداللهی، هرمز؛ «بررسی فقهی و حقوقی قاعده لاضرر در رویّه قضایی کنونی»، فصلنامه بین‌المللی قانون یار؛ ش9، بهار 1398، ص113ـ128.
  26. علیدوست، ابوالقاسم و محمد ابراهیمی راد؛ «بررسی قاعده تسلط و گستره آن»، حقوق اسلامی؛ ش24، بهار 1389، ص7ـ31.
  27. عندلیب، حسین؛ «بررسی و تبیین اصول و قواعد شهرسازی ازمنظر فقه اسلامی»، دوفصلنامه علمى اختصاصى معارف فقه علوى؛ ش6، بهار و تابستان 1397، ص5ـ26.
  28. فیروزی، محمدعلی و همکاران؛ «مدخلی بر شناسه‌های تشخص بخش شهرسازی و برنامه‌ریزی در شهرهای اسلامی»، فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری چشم‌انداز زاگرس؛ ش34، زمستان 1396، ص223ـ262.
  29. قلندریان گل خطمی، ایمان و همکاران؛ «کاربرد فقه در تحقق منظر شهری امن»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی شیعه‌شناسی؛ ش55، پاییز 1395، ص69ـ98.
  30. کارمونا، متیو، تیم هیت، تنرو اک و استیون تیسل؛ مکان‌های عمومی، فضاهای شهری: ابعاد گوناگون طراحی شهری؛ ترجمه فریبا قرائی، مهشید شکوهی، زهرا اهری و اسماعیل صالحی؛ تهران: انتشارات دانشگاه هنر، 1388.
  31. کارمونا، م و ا. تیزدل؛ خوانش مفاهیم طراحی شهری؛ ترجمه کامران ذکاوت و فرناز فرشاد؛ تهران: انتشارات آذرخش، 1390.
  32. گل، یان؛ زندگی در فضای میان ساختمان‌ها؛ ترجمه شیما شصتی؛ تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی، 1387.
  33. گلکار، کوروش؛ کندوکاوی در تعریف طراحی شهری؛ تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران، 1387.
  34. لطیفی، غلامرضا، حسین خانی و علی خاکساری رفسنجانی؛ فضای شهری حیات اجتماعی، بستری در تحقق تعاملات اجتماعی؛ تهران: نگارستان اندیشه، 1394.
  35. محقق داماد، سیدمصطفی؛ قواعد فقه ـ بخش مدنی (مالکیت و مسئولیت)؛ تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1382.
  36. محقق داماد، سیدمصطفى؛ قواعد فقه؛ چ2، تهران: انتشارات سمت، 1374.
  37. مدنی‌پور، علی؛ طراحی فضای شهری؛ تهران: شرکت پردازش و برنامه‌ریزی شهری (شهرداری تهران)، 1384.
  38. مشکینی، ابوالفضل و همکاران؛ «بررسی مؤلفه‌ها و شاخص‌های شهر اسلامی با تأکید بر نقش و اهمیت فرهنگ‌سازی در تحقق الگوی شهرسازی اسلامی ایرانی»، شهر پایدار؛ ش1، زمستان 1393، ص37ـ68.
  39. موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ قواعد فقهیه؛ تهران: پژوهشکده امام خمینیŠ و انقلاب اسلامی، 1379.
  40. نقی‌زاده، محمد؛ «تأملی در چیستی شهر اسلامی»، فصلنامه علمی ـ پژوهشی مطالعات شهر ایرانی اسلامی؛ ش1، پاییز 1389، ص1ـ14.
  41. نقی‌زاده، محمد؛ «شهر اسلامی و روش بهره‌گیری از متون مقدس»، کتاب ماه هنر؛ ش177، بهار 1392، ص24ـ35.
  42. نقی‌زاده، محمد؛ «صفات شهر اسلامی از نگاه قرآن کریم»، صحیفه مبین؛ ش5، 1379، ص40ـ44.
  43. نقی‌زاده، محمد؛ «طرح کلی برنامه جامع احیای شهر اسلامی»، کتاب ماه هنر؛ ش136، زمستان 1388، ص4ـ13.
  44. نقی‌زاده، محمد؛ ادراک زیبایی و هویت شهر (در پرتو اسلامی)؛ اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، 1386.
  45. نقی‌زاده، محمد؛ جایگاه طبیعت و محیط زیست در فرهنگ شهرهای ایرانی؛ تهران: واحد علوم و تحقیقات، 1384.
  46. نقی‌زاده، محمد؛ معماری و شهرسازی اسلامی (مبانی نظری)؛ اصفهان: انتشارات راهیان، 1385.
  47. نوبهار، رحیم؛ «جلوه‌های حق‌الناس در عرصه عمومی»، مجموعه مقالات همایش حقوق مردم و حکومت دینی در اندیشه امام خمینیŠ؛ 1396، ص179ـ213.
  48. نوحی، حمیدرضا؛ قواعد فقهی در آثار امام خمینیŠ؛ تهران: چاپ و نشر عروج (وابسته به مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ)، 1384.
  49. وارثی، حمیدرضا و همکاران؛ «بررسی توزیع خدمات شهری در عدم تعادل فضایی جمعیت (مطالعه موردی شهر اصفهان)»، جغرافیا و توسعه؛ بهار و تابستان 1386، ص91ـ106.
  50. ورشوی، سمیه؛ «امنیت زنان در فضای شهری»، دومین کنفرانس برنامه‌ریزی و مدیریت شهری؛ 1389، ص15ـ24.
  51. وهابی، مریم و همکاران؛ «بررسی مؤلفه‌های کیفیت محیط در طراحی فضای شهری»، مجموعه مقالات کنفرانس عمران، معماری و شهرسازی کشورهای جهان اسلام؛ 1398، ص1ـ11.
  52. Dines, Nicholas & Vicky Cattell; Public spaces, Social relations and well-being in East London; London: The policy press, 2006.
  53. Efroymson, Debra & Thi Kieu Thanh Ha, T & Pham Thu Ha; Public Spaces: How They Humanize Cities; Dhaka: HealthBridge - WBB Trust, 2009.
  54. Jamalinezhad, Mahdi & Seyed Mohammadreza Talakesh & Seyed Hassan Khalifeh, Soltani; Islamic Principles and Culture Applied to Improve Life Quality in Islamic Cities; Social and Behavioral Sciences 35, 2012.
  55. Lowson, Bryan; The language of space; Oxford: Architectural press, 2001.