حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

نگرش اقتصادی به اصول اخلاقی در حقوق قراردادها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار حقوق خصوصی و مدیر گروه حقوق خصوصی دانشکده حقوق پردیس فارابی دانشگاه تهران
2 دانش آموخته دکتری حقوق خصوصی دانشگاه تهران
3 عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد و حقوق دانشگاه شهید بهشتی
چکیده
اصول اخلاقی، ارزش های بنیادینی هستند که بر پایه شناخت هنجارها و اعتقادات، مورد قبول اکثریت جامعه واقع شوند. منظور از اصول اخلاقی، اصولی چون: حسن نیت، صداقت، تعهد به همکاری، عدم تدلیس و فریب، انصاف، عدالت، وفای به عهد و عدم تبعیض است. کارایی اقتصادی قرارداد به طور مؤثری، تابع نمود رفتار اخلاقی است زیرا رفتارهای اخلاقی، تضمین های درونی هستند که با ایجاد اعتماد، جلوگیری از فرصت طلبی و التزام بهینه به تعهد، موجب مطلوبیت، کاهش هزینة مبادله، بیشینه کردن ثروت، کارایی و رفاه کل می شوند. توسل به اخذ تضامین قراردادی، اتخاذ استراتژی متقابل که بعضاً مخالف انگیزه های اولیه انعقاد قرارداد است و تلاش برای کسب اطلاعات بیشتر برای مقابله با فرصت طلبی طرف دیگر و درج شروط صریح حقوقی در قرارداد بسیار هزینه بر است. بنظر می رسد درج شروط صریح غیر حقوقی مانند الزام به رعایت اصول اخلاقی برای جلوگیری از رفتار فرصت طلبانه، ابزاری برای درونی کردن هزینه ها تلقی و در نتیجه این نوع تمهیدات، کاهش هزینه معاملاتی و افزایش کارآیی قرارداد را به دنبال دارد.
رعایت اصول اخلاقی در قراردادها و پایبندی به این اصول، می تواند ازطریق کاهش موارد استناد به فسخ قرارداد، نقض تعهد، مذاکره مجدد، تعدیل قرارداد، خطراخلاقی و انتخاب نامساعد، به کارایی قراردادها بیانجامد. استناد به اصول اخلاقی بدون ملاحظه مطلوبیت در مبادله، به عنوان نقطه همخوانی عدالت و کارائی، مخدوش نمودن عدالت معاوضی است زیرا قراردادی که فاقد کارایی اقتصادی باشد عادلانه هم نخواهد بود.
کلیدواژه‌ها

  1. ابراهیمی، یحیی؛ مطالعه تطبیقی نظریه حُسن نیّت در حقوق قراردادها؛ تهران: شهر دانش، 1394.
  2. اخوان، مهدی، محمدمهدی عسکری و مقصود ایمانی؛ «فرصت‌طلبی طرفین در قراردادهای بیع متقابل نسل اول»، پژوهشنامه اقتصاد انرژی ایران؛ ش16، پاییز 1394، ص1ـ29.
  3. ارسطاطالیس؛ اخلاق نیکوماخوس؛ ترجمه سیدابوالقاسم پورحسینی؛ چ3، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1391.
  4. کود، آن؛ «ترجمه و نقد مقاله قراردادگرایی دائرةالمعارف استنفورد»، مجله معرفت اخلاقی؛ ترجمه حسن محیطی اردکان؛ ش14، پاییز و زمستان 1392، ص85ـ106.
  5. انصاری، مهدی؛ تحلیل اقتصادی حقوق قراردادها؛ تهران: انتشارات جاودانه، 1390.
  6. بِکِر، لارنس سی و مری بِکِر؛ فلسفه اخلاق؛ ترجمه گروهی از مترجمان؛ تهران: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، 1380.
  7. پیک حرفه، شیرزاد؛ فایده‌گرایی در فلسفه اخلاق انگلوساکسن و انگلوآمریکن؛ تهران: نگاه معاصر، 1394.
  8. پیمان، سیدحسین؛ بهره‌وری و مصداق‌ها؛ تهران: سازمان اقتصادی کوثر، 1374.
  9. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ فلسفه عمومی حقوق (تئوری موازنه)؛ تهران: گنج دانش، 1381.
  10. جعفری، محمدتقی؛ بررسی و نقد افکار راسل؛ چ5، تهران: امیرکبیر، 1364.
  11. جوان، موسی؛ مبانی حقوق؛ ج1، تهران: چاپخانه نگین، 1326.
  12. جوان، موسی؛ مبانی حقوق؛ ج4، تهران: چاپخانه نگین، 1344.
  13. دادگر، یداله؛ «اخلاق و اقتصاد: پیوندی ساختاری، دو‌طرفه و پایدار»، اقتصاد تطبیقی؛ ش2، پاییز و زمستان 1394، ص27ـ52.
  14. دادگر، یداله؛ «آنچه مناسب است حقوقدانان و کارگزاران حقوق از اقتصاد بدانند»، مجله تحقیقات حقوقی؛ ش58، تابستان 1391، ص7ـ43.
  15. دادگر، یداله؛ اقتصاد بخش عمومی؛ چ3، قم: دانشگاه مفید، 1392.
  16. دادگر، یداله؛ درآمدی بر تحلیل اقتصادی حقوق؛ تهران: سمت، 1394.
  17. داسگوپتا، پارتا؛ اقتصاد؛ ترجمه جعفر خیرخواهان؛ چ2، تهران: نشر ماهی، 1395.
  18. راس، سر دبلیو دیوید؛ نظریه اخلاقی کانت؛ ترجمه محمدحسین کمالی‌نژاد؛ چ2، تهران: انتشارات حکمت، 1392.
  19. رالز، جان؛ نظریه‌ای در باب عدالت؛ ترجمه مرتضی نوری؛ تهران: نشر مرکز، 1393.
  20. رنانی، محسن؛ بازار یا نابازار (بررسی موانع نهادی کارایی نظام اقتصادی بازار در اقتصاد ایران)؛ چ3، تهران: مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت، 1389.
  21. زتومکا، پیوتر؛ اعتماد، نظریه جامعه‌شناختی؛ ترجمه غلامرضا غفاری؛ چ4، تهران: شیرازه، 1391.
  22. سندل، مایکل؛ عدالت، چه باید کرد؟؛ ترجمه افشین خاکباز؛ تهران: فرهنگ نشر نو، 1394.
  23. شاول، استیون؛ مبانی تحلیل اقتصادی حقوق؛ ترجمه محسن اسماعیلی؛ تهران: مرکز پژوهش‌های اسلامی مجلس شورای اسلامی، 1388.
  24. شعبانی، قاسم؛ تعیین خسارت در قراردادها و تعهدات: تحقیقی تطبیقی در حقوق کشورهای ایران، امریکا و انگلیس درخصوص تعیین قراردادی خسارت تخلف از اجرای تعهد؛ تهران: اطلاعات، ۱۳۸۵.
  25. طالب احمدی، حبیب؛ مسئولیت پیش‌قراردادی؛ تهران: میزان، 1392.
  26. قربان‌نیا، ناصر؛ درجست‌وجوی حق و عدالت؛ تهران: مجد، 1394.
  27. کاتوزیان، ناصر؛ نظریه عمومی تعهدات؛ چ8، تهران: میزان، 1395.
  28. کانت، امانوئل؛ بنیاد مابعدالطبیعه اخلاق؛ ترجمه حمید عنایت و علی قیصری؛ تهران: خوارزمی، 1369.
  29. کریمی، عباس، علیرضا آبین و خدیجه شیروانی؛ نظریه عمومی عدالت در علم حقوق؛ تهران: دادگستر، 1396.
  30. کوتر، رابرت و تامس یولن؛ حقوق و اقتصاد؛ ترجمه یداله دادگر و حامده اخوان هزاوه؛ چ4، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس و نور علم، 1389.
  31. لوری برول، هانری؛ جامعه‌شناسی حقوق؛ ترجمه سیدابوالفضل قاضی شریعت‌پناهی؛ چ5، تهران: میزان، 1383.
  • ؛ فلسفه اخلاق؛ ترجمه مهرانگیز منوچهریان؛ تهران: بنگاه مطبوعاتی صفی‌علیشاه، 1327.
  1. مطهری، مرتضی؛ بیست گفتار؛ چ46، تهران: صدرا، 1395.
  2. موسوی، میرطاهر و محمدعلی محمدی؛ مفاهیم و نظریه‌های رفاه اجتماعی؛ تهران: دانژه، 1388.
  3. میل، جان استوارت؛ فایده‌گرایی؛ ترجمه و افزوده مرتضی مردیها؛ چ4، تهران: نشر نی، 1394.
  4. وایتهد، آلفرد نورث؛ سرگذشت اندیشه‌ها؛ نقد و بررسی محمدتقی جعفری؛ ج2، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1370.
  5. هوفه، اوتفرید؛ برداشت‌هایی فلسفی درباره عدالت؛ ترجمه امیر طبری؛ تهران: اختران، 1383.
  6. هولمز، رابرت ال؛ مبانی فلسفه اخلاق؛ ترجمه مسعود علیا؛ چ4، تهران: ققنوس، 1394.