حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

بررسی فقهی و حقوقی رویکرد جنسیت‌محوری در کیفرگذاری جرایم تعزیری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
اعظم بدری منش 1
سعید معیدفر 2
محمدجعفر حبیب زاده 3
طوبی شاکری گلپایگانی 1
1 گروه مطالعات زنان، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس
2 گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران
3 دانشکده حقوق، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
چکیده
با توجه به ویژگی‌های جسمی و روحی خاص زنان و منشا و ماهیت متفاوت جرم در آنان، ملاحظات خاصی نیز در مجازات آنان بایستی لحاظ گردد. منشأ این ملاحظات باید در کیفرگذاری مشخص گردد، اما عدم تمایز جنسیتی در کیفرگذاری جرایم تعزیری، نشانگر این است که ضرورت این موضوع برای قانونگذاران روشن نشده است. لذا مسأله پیش‌رو آن است که چگونه می‌توان ضرورت کیفرگذاری جنسیتی را در جرایم تعزیری تبیین نمود. روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی است که اطلاعات آن از متون فقهی و حقوقی جمع‌آوری شده است. در بررسی‌های فقهی، با وجود قاعده مصلحت در اسلام و رویکرد حمایتی- تسهیلی شارع نسبت به زنان در حدود، رویکرد جنسیتی در کیفرگذاری تعزیری مورد تأکید قرار می‌گیرد. همچنین در جرایم تعزیری با توجه به قاعده فقهی «التعزیر بما یراه الحاکم» به حاکم این اختیار داده می‌‌شود که اقدام به کیفرگذاری جنسیتی کند. بررسی‌های حقوقی نیز نشان می‌دهند که نه تنها اصول و اهداف مجازات با رویکرد جنسیتی مغایرتی ندارند، بلکه بیانگر الزام کیفرگذاری جنسیتی نیز هستند. بدین صورت که اصول فردی کردن و تناسب مجازات به روشنی ضرورت توجه به جنسیت بزهکار را نشان می‌دهند. همچنین اهداف مجازات نیز بر این ضرورت تاکید دارند زیرا زنان نسبت به مردان با میزان کمتری از مجازات یا حتی نوع متفاوتی از آن به همان اهداف کیفری خواهند رسید. بنابراین علاوه بر اینکه منابع فقهی و حقوقی برای ملاحظات جنسیتی در کیفرگذاری جرایم تعزیری دارای بستری مناسب هستند، ضرورت نیاز به کیفرگذاری جنسیتی نیز در آنها احساس می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
کیفرگذاری
جرایم تعزیری
جنسیت

موضوعات

  1. آذربایجانی، مسعود؛ «عدالت جنسیتی و اشتغال زنان»، مجله مطالعات راهبردی؛ ش46، زمستان 1388، ص81ـ116.
  2. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم؛ لسان‌العرب؛ ج2 و 4، بیروت: دارالتراث العربی، 1408ق.
  3. ایروانی، باقر؛ ترجمه و شرح دروس تمهیدیة فی‌الفقه الإستدلالی؛ ترجمه حسن بیت جادر؛ ج6، قم: انتشارات نصایح، 1392.
  4. ایروانی، محمدباقر؛ دروس تمهیدیة فی‌الفقه الإستدلالی؛ قم: المرکز العالمی للدرسات الإسلامیه، 1328ق.
  5. پرادل، ژان؛ تاریخ اندیشه‌های کیفری؛ ترجمه علی‌حسین نجفی ابرندآبادی؛ تهران: انتشارات دانشگاه شهیدبهشتی، 1373.
  6. جوان جعفری بجنوردی، عبدالرضا و محمد ساداتی؛ ماهیت فلسفی و جامعه‌شناختی کیفر؛ تهران: انتشارات بنیاد حقوقی میزان، 1394.
  7. حامدپور، غلام؛ رویکرد جنسیت‌محور بر مداخلات کیفری و بررسی موردی آن در حقوق ایران و کانادا (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)؛ تهران: دانشگاه امام صادق†، 1390.
  8. حبیب‌زاده، محمدجعفر و اسمعیل رحیمی‌نژاد؛ «مجازات‌های نامتناسب: مجازات‌های مغایر با کرامت انسانی»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی؛ ش2، 1387.
  9. حبیب‌زاده، محمدجعفر و عینی نجف‌آبادی؛ «مبنا و ملاک تعزیر (قسمت اول)»، نشریه دادرسی؛ ش32، بهار 1386، ص18ـ33.
  10. حبیب‌زاده، محمدجعفر؛ «مجازات عمل حرام و تعارض آن با قانون‌مداری بر قانون اساسی ایران»، نشریه حقوق اساسی؛ ش3، زمستان 1383، ص24ـ37.
  11. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیله؛ ج4، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه، 1420ق.
  12. دارینی، علی؛ «مصلحت و جایگاه فقهی آن»، مجله راهبرد؛ ش19، تابستان 1380، ص241ـ256.
  13. دورکیم، امیل؛ درباره تقسیم کار اجتماعی؛ ترجمه محمدباقر پرهام؛ چ2، تهران: انتشارات مرکز، 1384.
  14. سراج‌زاده، حسن و افروز نوربخش؛ «بررسی رابطه توسعه اقتصادی و اجتماعی با جرم زنان در ایران»، نشریه مطالعات زنان؛ ش3، پاییز 1387، ص31ـ53.
  15. سمیعی، حسن؛ حقوق جزا؛ تهران: چاپخانه شرکت مطبوعات، 1333.
  16. شاکری گلپایگانی، طوبی؛ بررسی خلأهای قانونی حقوق کودک 2 (اطفال بزهکار و سیاست جنایی)؛ تهران: روابط عمومی شورای فرهنگی اجتماعی زنان، 1384.
  17. شاکری گلپایگانی، طوبی؛ سیاست جنایی اسلام و تعزیرات (رساله دکتری حقوق جزا)؛ تهران: دانشگاه شهیدمطهری، 1389.
  18. شاکری گلپایگانی، طوبی؛ سیاست جنایی اسلامی؛ تهران: مرکز تحقیقات دانشگاه امام صادق† (واحد خواهران)، 1385.
  19. صانعی، پرویز؛ حقوق و اجتماع؛ چ2، تهران: انتشارات نو، 1389.
  20. طهماسبی نیک، علی‌اشرف؛ سیاست جنایی اسلام در برخورد با بزهکاری و بزهدیدگی زنان؛ تهران: مرکز امور مشارکت زنان، 1383.
  21. طوسی، محمدبن‌حسن؛ النهایة؛ قم: انتشارات قدس محمدی، [بی‌تا].
  22. عالی‌پور، حسن؛ «فمینیسم و جرم‌شناسی»، کتاب زنان؛ ش30، بهار 1384، ص25ـ39.
  23. عاملی، محمدبن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة إلی تحصیل مسائل‌الشریعة؛ ج20، قم: نشر آل‌البیت‰، 1405ق.
  24. عکبری بغدادی (شیخ مفید)، ابی‌عبدلله محمدبن‌محمدبن‌نعمان؛ المقنعة؛ قم: مؤسسة النشرالإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، 1410ق.
  25. کریمی، مهدی؛ «پژوهش میدانی تأثیر جنسیت زن در تعیین مجازات کیفری (مطالعه موردی دادگاه‌های کیفری مشهد)»، پژوهشنامه زنان؛ ش2، تابستان 1395، ص109ـ125.
  26. کِلی، جان؛ تاریخ مختصر تئوری حقوقی در غرب؛ ترجمه محمد راسخ؛ تهران: انتشارات طرح نو، 1382.
  27. کی‌نیا، مهدی؛ مبانی جرم‌شناسی؛ ج1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1373.
  28. محبی، جلیل و زینب ریاضت؛ «مبانی و مدل‌های کیفرگذاری تعزیری»، فصلنامه آفاق امنیت؛ ش33، بهار 1395، ص13ـ28.
  29. محقق داماد، سیدمصطفی؛ قواعد فقه (بخش جزایی)؛ چ9، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1387.
  30. مدنی، عارفه؛ اجرای احکام جزایی؛ ج1، تهران: نشر مجد، 1374.
  31. مطهری، مرتضی؛ اسلام و مقتضیات زمان؛ ج2، تهران: انتشارات صدرا، 1377.
  32. مطهری، مرتضی؛ پانزده گفتار؛ تهران: انتشارات صدرا، 1380.
  33. مهرا، نسرین؛ «تحولات کیفر در پرتو مکاتب کیفری و جرم‌شناختی»، مجله مطالعات حقوقی دانشگاه شیراز؛ ش3، زمستان 1388، ص52ـ78.
  34. میرمجیدی هشجین، سیده سپیده؛ رویکرد جنسیت‌محور به گفتمان تقنینی و قضایی نهادهای حقوق کیفری عمومی ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد)؛ تهران: دانشگاه تربیت مدرس، 1390.
  35. نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین؛ «زن در جرم‌شناسی و حقوق کیفری»، مجموعه مقالات همایش بین‌المللی زن و حقوق کیفری (گذشته، حال و آینده)؛ زیر نظر دکتر نسرین مهرا؛ تهران: انتشارات سلسبیل، 1383، ص43-52
  36. نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین؛ «واکاوی اختیار قاضی در تخفیف مجازات»، ویژه‌نامه مجله تحقیقات حقوقی؛ ش5، زمستان 1390، ص9ـ55.
  37. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج41، چ6، تهران: المکتبة الإسلامیه، 1398ق.
  38. نصیری اروجعلیلو، شهروز؛ «بررسی تأثیر جنسیت در احکام جزا و قانون مجازات اسلام»، فصلنامه تحقیقات جدید در علوم انسانی؛ ش6، بهار 1395، ص85ـ94.
  39. دورانت، ویلیام جیمز؛ تاریخ تمدن؛ ترجمه اسماعیل دولتشاهی؛ تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1373.
  40. یزدانیان، علی؛ تأثیرات جنسیت در حقوق کیفری ایران؛ تهران: چاپ نوروزی، 1395.
  41. یزدیان جعفری، جعفر؛ «توجیهات فلسفی مجازات از وحدت‌گرایی تا تکثرگرایی»، فصلنامه حقوق؛ ش4، تابستان 1386، ص56ـ81.