1
گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2
گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران.
چکیده
اصل تغلیظ دیه قتل در ماههای حرام مورد اتفاق فقهای اسلامی است، اما در خصوص دامنه شمول آن نسبت به تمامی انواع قتل و نیز نسبت به جنایات مادون قتل اختلاف نظراتی وجود دارد که قانون مجازات اسلامی در این خصوص، نظریه تعمیم تغلیظ دیه بر همه اقسام قتل را مورد پذیرش قرار داده است. پرسش اصلی در خصوص این اقدام قانونگذار، آن است که «آیا از منظر فقه امامیه، حکم تغلیظ دیه در ماههای حرام شامل تمامی انواع قتل میگردد یا اینکه به قتلهای عمد محدود است؟». تحقیق حاضر با هدف بیان مستندات فقهی و حقوقی مسأله جهت استفاده نهاد قانونگذاری در اصلاح قوانین موضوعه انجام شده است؛ با ابتنای بر این فرضیه که «تغلیظ دیه از منظر فقهی تنها به قتلهای عمدی اختصاص دارد». بررسی نظرات موافقان و مخالفان تعمیم حکم تغلیظ دیه بر همه اقسام قتل نشان داد که دیدگاه اختصاص تغلیظ دیه به قتل های عمد مستند به دلایل فقهی و حقوقی شایان توجه بوده و از طرف دیگر، در جوامع امروزی که با ماه های حرام بیگانه تر هستند، کارآمدتر از نظریه تعمیم می باشد. بر این اساس، رویکرد قانون مجازات اسلامی ایران در پذیرش نظریه تعمیم، به لحاظ فراتقنینی مورد انتقاد به نظر می رسد.
ابن ابیجمهور، محمدبنعلیبنابراهیم الإحسائی؛ عوالیاللئالی العزیزة فیالأحادیث الدینیة؛ تحقیق سید مرعشی و شیخ مجتبی عراقی؛ قم: چاپخانه سیدالشهداء، 1403ق.
جمعى از نویسندگان (زیر نظر آیتالله هاشمى شاهرودى)؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت؛ قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت، 1426ق.
جوهرى، اسماعیلبنحمّاد؛ تاجاللّغة و صحاحالعربیة؛ تحقیق و تصحیح احمد عبدالغفور عطّار؛ بیروت: دارالعلم للملایین، 1410ق.
حاجزاده، هادی؛ «فتوای معیار در قانونگذاری در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران (نگاهی دوباره به مفهوم اعلمیت در منظومه فقه حکومتی شیعه)»، مطالعات اسلامی: فقه و اصول؛ ش١٠٢، پاییز ١٣٩٤، ص59ـ87.
علمی سولا، محمدرضا؛ «واکاوی نظریه محقق خراسانی در افزودن مقدمه چهارم به مقدمات حکمت»، مجله مطالعات اسلامی فقه و اصول؛ بهار 1391، ص39ـ52.
فلچر، جورج پی؛ مفاهیم بنیادین حقوق کیفری؛ ترجمه سیدمهدی سیدزاده ثانی؛ مشهد: نشر دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1384.
فیاضی، مسعود؛ «تفاوت تنقیح مناط و الغای خصوصیت با قیاس»، مجله حقوق اسلامی؛ ش42، 1393، ص97ـ117.
قبلهای خویی، خلیل؛ قواعد فقه: بخش جزاء؛ تهران: انتشارات سمت، 1380.
کلانتری، کیومرث و عادل علیپور؛ «مقایسه حکم فوت و فرار جانی و کیفیت پرداخت دیه در قانون سابق و فعلی مجازات اسلامی»، مجله آموزههای حقوق کیفری (دانشگاه علوم اسلامی رضوی)؛ ش9، بهار و تابستان 1394، ص55ـ74.
محمودی جانکی، فیروز؛ «قاعده درأ و تطبیق آن با تفسیر شک به نفع متهم در حقوق موضوعه»، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق؛ ش36، بهار و تابستان 1378، ص123ـ160.
مرعشی، سیدمحمدحسن؛ دیدگاههای نو در حقوق کیفری اسلام؛ چ4، تهران: نشر میزان، 1387.
مسجدسرایی، حمید؛ «تغلیظ دیه (تحلیل فقهی ـ حقوقی مادّه 299ق.م.ا.)»، مجله الهیات و معارف اسلامی (مطالعات اسلامی)؛ ش61، بهار 1382، ص135ـ162.
منتظرى، حسینعلى؛ مجازاتهاى اسلامى و حقوق بشر؛ قم: ارغوان دانش، 1429ق.
مهدوی، حسن؛ سهلبنزیاد در آیینه علم رجال؛ قم: مرکز فقهی ائمه اطهار، 1391.
مؤذنزادگان، حسنعلی و حسن غلامعلیزاده؛ «بررسی تحلیلی جایگاه تفسیر شک بهنفع متهم در حقوق کیفری»، مجله پژوهشهای حقوق کیفری؛ ش30، پاییز و زمستان 1388، ص141ـ159.
میرمحمدصادقی، حسین؛ حقوق کیفری اختصاصی؛ جرایم علیه اشخاص؛ ج1، چ29، تهران: نشر میزان، 1392.
میرمدرس، سیدموسی؛ «مفهوم و ماهیت دیه از منظر فقه و حقوق اسلامی»، مجله کاوشی نو در فقه؛ ش77، پاییز 1392، ص24ـ52.
نجفى، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائعالإسلام؛ بیروت: دار إحیاء التراثالعربی، 1404ق.
