حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

امکان سنجش ماهیت فقهی قرارداد پیش فروش آپارتمان با بیع سلف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
اکبر نجم 1
سیدعباس موسویان 2
محمدعلی خادمی کوشا 3
1 استاد حوزه
2 استاد
3 استادیار پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی
چکیده
با افزایش بی‌رویه قیمت املاک و مسکن در شهرها، عامه مردم قدرت خرید این نیاز اساسی خود را از دست دادند و در این راستا پیش‌فروش و پیش خرید مسکن رواج یافت زیرا ازسویی عامه مردم با پیش خرید و پرداخت قسطی ثمن معامله می‌توانستند خانه دار شوند و ازسوی‌دیگر انبوه سازان توان تهیه نقدینگی و تکمیل پروژه‌های خود را دارا می‌شدند اما آن چه سبب چالش در این فرض می‌شود این است که اولا نزدیک‌ترین عنوان معاملی برای این نوع از معاملات بیع سلف بوده و ازسویی معلوم‌بودن مبیع در این بیع سلف شرط بوده، درحالی‌که معلوم‌بودن مورد معامله در این بیع (واحد ساخته نشده) دچار چالش‌هایی است و ازسوی‌دیگر ازسوی مشهور فقهای امامیه‌‌دادن تمامی ثمن در مجلس عقد در بیع سلف شرط می‌باشد و درصورت تخطی از آن معامله مذکور باطل خواهد بود. حال سوال اصلی این است که آیا می‌توان با در نظر گرفتن هنجارهای فقهی دو چالش فوق را حل نموده و ادعای صحت تطبیق این نوع از معاملات بر بیع سلف را مطرح نمود؟ مقاله حاضر که به روش توصیفی تحلیلی به نگارش در آمده ازسویی نزدیک‌ترین عنوان معاملی با پیش‌فروش ساختمان را بیع سلف می‌داند و ازسویی دیگر مبیع در آن را از دید عرف و معیار‌های تعریف شده در فقه معین دانسته و اشتراط قبض تمامی ثمن در مجلس عقد را لازم نمی داند و درنتیجه معاملات پیش‌فروش به‌صورت تقسیط صحیح است.
کلیدواژه‌ها
بیع سلم
پیش‌فروش
قبض
اجماع
ثمن

موضوعات

  1. احسایى، ابن‌ابى‌جمهور محمد‌بن‌على؛ الأقطاب الفقهیة على مذهب الإمامیة؛ قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1410ق.
  2. اراکی، محمدعلی؛ کتاب الطهارة؛ قم: مٶسسه در راه حق، 1413ق.
  3. اردبیلى، احمد‌بن‌محمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان؛ ج8، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  4. اسدی، بهنام؛ «جایگاه حقوقی قرارداد پیش‌فروش ساختمان در رویّه قضایی»، فصلنامه الکترونیکی پژوهش‌های حقوقی قانون یار؛ ش4، زمستان 1397، ص۵۳ـ۸۰.
  5. اسکافى، ابن‌جنید؛ مجموعه فتاوى ابن‌جنید؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416ق.
  6. اصفهانى (مجلسى اول)، محمدتقى؛ روضةالمتقین فی شرح من لایحضره‌الفقیه؛ ج7، چ2، قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، 1406ق.
  7. اصفهانى (مجلسى دوم)، محمدباقر‌بن‌محمدتقى؛ ملاذالأخیار فی فهم تهذیب‌الأخبار؛ ج10، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1406ق.
  8. اصفهانى، سیدابوالحسن؛ وسیلة النجاة (محشای سیدروح‌الله خمینیŠ)؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1422ق.
  9. انصاری، مرتضى‌بن‌محمدامین؛ کتاب المکاسب؛ ج1 و 2، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارىŠ، 1415ق.
  10. ایروانى، على؛ حاشیة المکاسب؛ ج1، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1406ق.
  11. بحرانى، حسین؛ الأنوار اللوامع فی شرح مفاتیح‌الشرائع؛ ج11، قم: مجمع‌البحوث العلمیه، [بی‌تا].
  12. بحرانى، یوسف‌بن‌احمد‌بن‌ابراهیم؛ الحدائق‌الناضرة فی أحکام العترةالطاهرة؛ ج19 و 20، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1405ق.
  13. بروجردى، حسین؛ جامع أحادیث‌الشیعة؛ ج23، تهران: انتشارات فرهنگ سبز، 1429ق.
  14. بغدادى (مفید)، محمد‌بن‌محمد‌بن‌نعمان؛ المقنعة؛ قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفیدŠ، 1413ق.
  15. بهبهانى، محمدباقر‌بن‌محمد؛ حاشیة مجمع‌الفائدة والبرهان؛ قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، 1417ق.
  16. بهجت، محمدتقى؛ رساله توضیح‌المسائل؛ چ92، قم: انتشارات شفق، 1428ق.
  17. بهجت، محمدتقى؛ وسیلةالنجاة؛ چ2، قم: انتشارات شفق، 1423ق.
  18. جمعى از پژوهشگران (زیر نظر سیدمحمود هاشمی شاهرودى)؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ ج2، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت‰، 1426ق.
  19. جمعى از پژوهشگران (زیر نظر سیدمحمود هاشمی شاهرودى)؛ موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل‌البیت‰؛ ج11، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت‰، 1423ق.
  20. جواهرى، حسن محمدتقى؛ الربا فقهیاً و اقتصادیاً؛ قم: مؤلف محترم، 1405ق.
  21. حاتمی، علی‌اصغر و حانیه ذاکری نیا؛ «ماهیت قرارداد ساخت و ساز»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش2، بهار و تابستان 1389، ص۷۱ـ۹۴.
  22. حائرى، سیدعلى‌بن‌محمد؛ ریاض‌المسائل؛ ج2، 9، 13 و 15، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1418ق.
  23. حسینی روحانی، سیدصادق؛ فقه‌الصادق†؛ ج18، قم: دارالکتاب ـ مدرسه امام صادق†، 1412ق.
  24. حکیم، سیدمحمدسعید؛ مستمسک العروةالوثقی؛ قم: مٶسسه دارالتفسیر، 1416ق.
  25. حکیم، سیدمحمدسعید؛ منهاج‌الصالحین؛ ج2، بیروت: دارالصفوه، 1415ق.
  26. حلبى (ابن‌زهره)، حمزه‌بن‌على؛ غنیةالنزوع إلى علمی‌الأصول والفروع؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1417ق.
  27. حلبى (ابوصلاح)، تقى‌الدین‌بن‌نجم‌الدین؛ الکافی فی‌الفقه؛ اصفهان: کتابخانه عمومى امام امیرالمٶمنین†، 1403ق.
  28. حلّى (ابن‌ادریس)، محمد‌بن‌منصور‌بن‌احمد؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوى؛ ج1 و 2، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  29. حلّى (محقق حلّی)، نجم‌الدین جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ ج2، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
  30. حلّى، جمال‌الدین احمد‌بن‌محمد؛ المهذب‌البارع فی شرح المختصرالنافع؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.
  31. حلّى، جمال‌الدین احمد‌بن‌محمد؛ تحریرالأحکام الشرعیة على مذهب‌الإمامیة؛ ج2، قم: مؤسسه امام صادق†، 1420ق.
  32. حلّى، جمال‌الدین احمد‌بن‌محمد؛ تذکرةالفقهاء؛ ج10 و 11، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1414ق.
  33. حلّى، جمال‌الدین احمد‌بن‌محمد؛ مختلف‌الشیعة فی أحکام‌الشریعة؛ ج5، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  34. حلّى، مقداد‌بن‌عبداللّه سیورى؛ التنقیح‌الرائع لمختصرالشرائع؛ ج2، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1404ق.
  35. خادمی کوشا، محمدعلی؛ «استصناع در توجیهی جدید»، مجله کاوشی نو در فقه اسلامی؛ ش2، تابستان 1392، ص29ـ40.
  36. خامنه‌اى، سیدعلى؛ أجوبةالإستفتائات (فارسى)؛ قم: دفتر معظم‌له، 1424ق.
  37. خمینى، سیدروح‌الله؛ توضیح‌المسائل؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، 1426ق.
  38. خمینى، سیدروح‌الله؛ زبدةالأحکام؛ تهران: سازمان تبلیغات اسلامى، 1404ق.
  39. خوانسارى، سیداحمد؛ جامع‌المدارک فی شرح مختصرالنافع؛ ج3، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1405ق.
  40. خوانسارى، محمد امامى؛ الحاشیة الثانیة على‌المکاسب؛ [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  41. خویى، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة (المکاسب)؛ ج1، [بی‌جا]: [بی‌نا]، [بی‌تا].
  42. خویى، سیدابوالقاسم؛ موسوعة الإمام الخوئی؛ ج9، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، 1418ق.
  43. دیلمى (سلاّر)، حمزه‌بن‌عبدالعزیز؛ المراسم‌العلویة والأحکام النبویة؛ قم: منشورات الحرمین، 1404ق.
  44. راوندى، قطب‌الدین سعید‌بن‌عبدالله؛ فقه‌القرآن؛ ج2، چ2، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، 1405ق.
  45. سبحانى، جعفر؛ المواهب فی تحریر أحکام‌المکاسب؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1424ق.
  46. سبزوارى (محقق سبزواری)، محمدباقر‌بن‌محمد؛ کفایةالأحکام؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1423ق.
  47. سبزوارى، سیدعبدالأعلى؛ مهذب‌الأحکام؛ ج13 و 21، چ4، قم: مؤسسه المنار ـ دفتر معظم‌له، 1413ق.
  48. سیستانی، سیدعلی؛ منهاج‌الصالحین؛ ج2، چ5، قم: دفتر حضرت آیت‌الله سیستانى، 1417ق.
  49. سیستانى، سیدعلى؛ قاعدة لاضرر و لاضرار؛ قم: دفتر آیت‌الله سیستانى، 1414ق.
  50. شبیری زنجانی، موسی؛ رساله توضیح‌المسائل؛ قم: انتشارات سلسبیل، 1430ق.
  51. صافی گلپایگانى، لطف‌الله؛ هدایةالعباد؛ قم: دارالقرآن الکریم، 1416ق.
  52. صیمرى، مفلح‌بن‌حسن؛ غایة‌المرام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج2، بیروت: دارالهادی، 1420ق.
  53. طباطبایی، سیدمحمدصادق و عباس کیانی؛ «تبیین ماهیت حقوقی قرارداد پیش‌فروش ساختمان»، حقوق دادگستری؛ ش۸۵، بهار 1393، ص۴۵ـ۸۲.
  54. طرابلسى (ابن‌براج)، قاضى عبدالعزیز؛ المهذب؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1406ق.
  55. طوسی، محمدبن‌حسن؛ النهایة فی مجرد الفقه والفتاوى؛ چ2، بیروت: دارالکتاب العربی، 1400ق.
  56. طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ الخلاف؛ ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407ق.
  57. طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیه؛ ج2، چ3، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریه، 1387ق.
  58. طوسى، محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام؛ ج7، چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  59. طوسى، محمد‌بن‌حسن؛الإستبصار فیما إختلف من‌الأخبار؛ ج3، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1390ق.
  60. عاملى، (حرّ عاملی)، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ ج18، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
  61. عاملى، زین‌الدین‌بن‌على؛ مسالک‌الأفهام إلى تنقیح شرائع‌الإسلام؛ ج3، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه، 1413ق.
  62. عاملى، سیدجواد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلاّمة؛ ج2، 4 و 6، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
  63. عاملى، سیدمحمدحسین؛ الزبدةالفقهیة فی شرح الروضةالبهیة؛ ج4، چ4، قم: دارالفقه للطباعة والنشر، 1427ق.
  64. عاملى، على‌بن‌حسین؛ رسائل المحقق الکرکی؛ ج1، قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ و دفتر نشر اسلامى، 1409ق.
  65. عاملى، محمد‌بن‌مکى؛ الدروس‌الشرعیة فی فقه‌الإمامیة؛ ج3، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
  66. عاملى، محمد‌بن‌مکى؛ القواعد والفوائد؛ ج2، قم: کتابفروشى مفید، [بی‌تا].
  67. غریبه، علی و ناصر مسعودی؛ «تحلیل فقهی و حقوقی قرارداد پیش‌فروش ساختمان با تأمل بر انواع بیع»، فقه و حقوق اسلامی؛ ش2، بهار و تابستان ۱۳۹۰، ص۱۵۷ـ۱۷۵.
  68. فاضل لنکرانی، محمد؛ تفصیل‌الشریعة فی شرح تحریرالوسیلة ـ قصاص؛ قم: مرکز فقهی ائمه اطهار‰، 1421ق.
  69. فاضل لنکرانی، محمد؛ رساله توضیح‌المسائل؛ چ114، قم: [بی‌نا]، 1426ق.
  70. فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد؛ کتاب العین؛ ج5، چ2، قم: نشر هجرت، 1410ق.
  71. فیاض، محمد اسحاق؛ المسائل‌المستحدثة؛ کویت: مؤسسه مرحوم محمد رفیع حسین، 1426ق.
  72. فیض کاشانى، محمدمحسن؛ الوافی؛ ج18، اصفهان: کتابخانه امام امیرالمٶمنین علی†، 1406ق.
  73. فیض کاشانى، ملامحسن؛ مفاتیح‌الشرائع؛ ج3، قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشى نجفىŠ، [بی‌تا].
  74. قمّى (شیخ صدوق)، محمد‌بن‌على‌بن‌بابویه؛ المقنع؛ قم: مؤسسه امام هادى†، 1415ق.
  75. قمّى (شیخ صدوق)، محمد‌بن‌على‌بن‌بابویه؛ من لایحضره‌الفقیه؛ ج3، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  76. قمّى، سیدتقى؛ مبانی منهاج‌الصالحین؛ ج8، قم: منشورات قلم الشرق، 1426ق.
  77. کلینى، ابوجعفر محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج5، چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  78. کیدرى، محمد؛ إصباح‌الشیعة بمصباح‌الشریعة؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1416ق.
  79. مازندرانى، على‌اکبر؛ دلیل تحریرالوسیلة ـ الشرکة والقسمة؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ، 1427ق.
  80. مامقانى، محمدحسن؛ غایة‌الآمال فی شرح المکاسب؛ ج3، قم: مجمع‌الذخائر الإسلامیه، 1316ق.
  81. مصطفوى، سیدمحمدکاظم؛ فقه المعاملات؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1423ق.
  82. مظفر، محمدرضا؛ حاشیة المظفر على‌المکاسب؛ ج2، قم: حبیب، [بی‌تا].
  83. مغربى، نعمان‌بن‌محمد؛ دعائم‌الإسلام؛ ج2، چ2، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1385ق.
  84. مغنیه، محمدجواد؛ فقه الإمام‌الصادق†؛ ج3، چ2، قم: مؤسسه انصاریان، 1421ق.
  85. مکارم شیرازى، ناصر؛ الفتاوى الجدیدة؛ ج2 و 3، چ2، قم: انتشارات مدرسه امام على‌بن‌ابى‌طالب†، 1427ق.
  86. مکارم شیرازى، ناصر؛ أنوارالفقاهة؛ قم: انتشارات مدرسة الإمام علی‌بن‌ابی‌طالب†، 1425ق.
  87. مکارم شیرازى، ناصر؛ رساله توضیح‌المسائل؛ چ52، قم: انتشارات مدرسه امام على‌بن‌ابى‌طالب†، 1429ق.
  88. منتظری، حسینعلی؛ کتاب الزکاة؛ ج3، چ2، قم: مرکز جهانی مطالعات اسلامی، 1409ق.
  89. موسوی (سید مرتضی)، على‌بن‌حسین؛ الإنتصار فی إنفرادات الإمامیة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1415ق.
  90. موسوی (سید مرتضی)، على‌بن‌حسین؛ المسائل الناصریات؛ تهران: رابطة الثقافة والعلاقات الإسلامیه، 1417ق.
  91. موسوی (سید مرتضی)، على‌بن‌حسین؛ رسائل الشریف‌المرتضى؛ ج4، قم: دارالقرآن الکریم، 1405ق.
  92. موسوی گلپایگانى، سیدمحمدرضا؛ هدایةالعباد؛ ج1 و 2، قم: دارالقرآن الکریم، 1413ق.
  93. موسویان، سیدعباس و حسین شیرمردی احمدآبادی؛ «اوراق سلف موازی در تأمین مالی صنعت خودرو»، فصلنامه بورس اوراق بهادار؛ ش40، تابستان ۱۳۹۴، ص۲۵ـ۵۲.
  94. مؤمن قمى، محمد؛ کلمات سدیدة فی مسائل جدیدة؛ قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1415ق.
  95. نجفى (صاحب جواهر)، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج24، 25 و 38، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
  96. نراقی، احمدبن‌محمد؛ مستندالشیعة فی أحکام‌الشریعة؛ قم: مٶسسه آل‌البیت‰، 1415ق.
  97. نورى، میرزاحسین؛ مستدرک‌الوسائل؛ ج13، بیروت: مؤسسه آل‌البیت‰، 1408ق.
  98. وحید خراسانى، حسین؛ توضیح‌المسائل؛ چ9، قم: مدرسه امام باقر†، 1428ق.
  99. وحید خراسانى، حسین؛ منهاج‌الصالحین؛ ج3، چ5، قم: مدرسه امام باقر†، 1428ق.
  • هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ «استصناع (سفارش ساخت کالا)»، مجله فقه اهل بیت‰؛ ش 19 و 20، 1378، ص3ـ24.
  1. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ قرائات فقهیة معاصرة؛ ج2، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت‰، 1423ق.
  • هاشمی شاهرودی، سیدمحمود؛ کتاب الإجاره؛ ج1، چ2، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت‰، 1433ق.
  • یزدى، سیدمحمدکاظم؛ حاشیة المکاسب؛ ج2، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1421ق.