حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

باز‌پژوهی فقهی مسئولیت در زمان علم اجمالی به عامل جنایت هنگام تعارض بیّنه‌ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ابوالقاسم علیدوست 1
میثم محمودی سیدابادی 2
1 استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 دانش آموخته دانشگاه قم
چکیده
یکی از مسائل مطرح در فقه و حقوق جزا، گفت‌وگو از علم اجمالی به‌وجود عامل جنایت بین دو یا چند نفر معین است. زمانی این بحث مطرح می‌شود که اشخاص به‌طور مستقل اما همزمان، اعمالی انجام می‌دهند و اقدام یکی از آنها که به‌طور مشخص قابل تعیین نیست، جنایتی به شخص ثالث وارد می‌آورد. یا برخی جنایت واقع شده را مرتکب شده و برخی دیگر اقدامی نداشته‌اند لکن عامل جنایت اثباتاً قابل تعیین نیست. فقهای امامیه در آنجا که علم اجمالی برخاسته از اقرار متهمان – یک طرف یا دو طرف ـ نباشد قصاص را، حتی در جایی که جنایت عمدی باشد منتفی می‌دانند، اما پرسشی که در اینجا مطرح می‌شود این است که مسئولیت پرداخت دیه با کیست؟

نوشتار حاضر با نقد و بررسی اقوال فقها درمورد مسئول پرداخت دیه در جنایت بر نفس ضمن مخالفت با قسیم انگاری قاعده قرعه و قاعده عدل و انصاف مسئله را با نگاهی خاص مورد کنکاش قرار می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
مسئولیت در زمان علم اجمالی
تخییر قاضی
تنصیف
قرعه
قاعده عدل و انصاف
اصل برائت

موضوعات

  1. آشتیانی، میرزامحمدحسن‌بن‌جعفر؛ کتاب القضا؛ تهران: چاپخانه رنگین، 1369ق.
  2. اردبیلی، سیدعبدالکریم؛ فقه‌القضاء؛ ج2، چ2، قم: [بی­نا]، 1423ق.
  3. انصاری، مرتضی؛ فرائدالأصول؛ ج1 و 3، چ9، قم: مجمع الفکرالإسلامی، 1428ق.
  4. ایروانی، باقر؛ دروس تمهیدیة فی‌الفقه الإستدلالی علی‌المذهب الجعفری؛ ج3، چ2، قم: [بی­نا]، 1427ق.
  5. تبریزى، جواد‌بن‌على؛ أسس‌القضاء والشهادة؛ قم: دفتر مؤلف، [بی‌تا].
  6. حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ وسائل‌الشیعة؛ ج18، 27 و 29، قم: مؤسسه آل‌البیت ‰، 1409ق.
  7. حسینى روحانى، سیدصادق؛ فقه‌الصادق†؛ ج26، قم: دارالکتاب (مدرسه امام صادق†)، 1412ق.
  8. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تحریرالأحکام الشرعیة علی مذهب‌الإمامیة؛ ج5، قم: مؤسسه امام صادق†، 1420ق.
  9. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تذکرةالفقهاء؛ ج1، قم: مؤسسه آل­البیت†، 1414ق.
  10. حلّى (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ نهایةالأحکام فی معرفةالأحکام؛ ج1، [بی‌جا]: مؤسسه آل‌البیت‰، 1419ق.
  11. حلّى، ابن‌ادریس؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوى؛ ج3، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  12. خراسانی، محمدکاظم؛ کفایةالأصول؛ قم: مؤسسه آل­البیت†، 1409ق.
  13. خمینی، سیدروح‌الله؛ استفتائات؛ ج10، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، 1392.
  14. خوانساری، سیداحمد‌بن‌یوسف؛ جامع‌المدارک فی شرح المختصرالنافع؛ ج2 و 7، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1405ق.
  15. خویی، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الأصول؛ ج2، قم: مؤسسة إحیاء آثار السیدالخوئی، 1422ق.
  16. خویی، سیدابوالقاسم؛ موسوعة الإمام الخوئی؛ ج42، قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئیŠ، 1418ق.
  17. خویى، سیدابوالقاسم؛ مصباح‌الفقاهة (المکاسب)؛ ج7، قم: انصاریان، 1417ق.
  18. سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذّب‌الأحکام؛ ج11، چ4، قم: مؤسسة المنار ـ دفتر حضرت آیت‌الله سبزواری، 1413ق.
  19. شکاری، روشن­علی؛ «بحثی پیرامون مادّه 315 قانون مجازات اسلامی مصوّب 1370»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی؛ ش0، زمستان 1373، ص35ـ42.
  20. صدوق، محمد‌بن‌على‌بن‌بابویه؛ من لایحضره‌الفقیه؛ ج3، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413ق.
  21. طباطبایی حائری، سیدعلی؛ ریاض‌المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل؛ ج16، قم: مؤسسه آل­البیت†، 1418ق.
  22. طباطبایی حکیم، سیدمحسن؛ مستمسک العروةالوثقی؛ ج7 و 9، قم: مؤسسة دارالتفسیر، 1416ق.
  23. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم؛ العروةالوثقی؛ ج1، چ2، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1409ق.
  24. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم؛ تکملة العروةالوثقی؛ ج1 و 2، قم: کتابفروشی داوری، 1414ق.
  25. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ الخلاف؛ ج6، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1407ق.
  26. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام إلی تنقیح شرائع‌الإسلام؛ ج15، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیه، 1413ق.
  27. عراقى، ضیاءالدین؛ نهایةالأفکار؛ ج4، چ3، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
  28. علیدوست، ابوالقاسم؛ فقه و مصلحت؛ تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388.
  29. غروی نایینى، میرزامحمدحسین؛ منیةالطالب فی حاشیة المکاسب؛ ج1، تهران: المکتبة المحمدیه، 1373ق.
  30. کلینی، ابوجعفر محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج7، چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  31. مجلسی، محمدباقر؛ مرآةالعقول فی شرح أخبار آل‌الرسولˆ؛ ج24، چ2، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1404ق.
  32. محقق حلّی، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی مسائل الحلال والحرام؛ ج4، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
  33. مدنی کاشانی، آقارضا؛ کتاب القصاص للفقهاء والخواص؛ چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  34. مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین؛ القصاص علی ضوءالقرآن والسنة؛ قم: انتشارات کتابخانه و چاپخانه آیت‌الله مرعشی نجفیŠ، 1415ق.
  35. منتظری، حسینعلی؛ کتاب الزکاة؛ ج4، چ2، قم: مرکز جهانی مطالعات اسلامی، 1409ق.
  36. موسوی بجنوردى، سیدمحمدحسن؛ القواعدالفقهیة؛ تحقیق مهدی مهریزی و محمدحسن درایتی؛ ج1، قم: الهادی، 1419ق.
  37. موسوی عاملی، محمد‌بن‌علی؛ نهایةالمرام فی شرح مختصر شرائع‌الإسلام؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1411ق.
  38. نایینى، محمدحسین؛ فوائدالأصول؛ ج4، قم: [بی‌نا]، 1376.
  39. نجفی، محمدحسن؛ جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام؛ ج42 و 43، چ7، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.