معقولیت بهمثابه اصلی در حقوق قراردادهاست که باتوجه به شاخصههای انواع عقلانیت و عرف، با هدف عدالت قراردادی و با ضمانت اجراهای معیّن، شرایط واقعی و عینی قرارداد را مورد سنجش قرار میدهد. این اصل دارای آثار حقوقی گستردهای در نظامهای حقوقی دنیاست و در وضع قانون، انعقاد، اجرا و تفسیر قرارداد، لازمالرعایه است. در بسیاری از اسناد بینالمللی مهم ازجمله اصول حقوق قراردادهای اروپایی و حقوق داخلی برخی کشورها ازجمله امریکا، آلمان، ایتالیا بهطور صریح بهعنوان یکی از اصول مهم حقوق قراردادها شناخته شده است که از اشخاص در روابط قراردادی حمایت میکند. کارایی اقتصادی این اصل بنحوی است که بهعنوان یک معیار و ابزار حقوقی به کمک متعاقدینی میآید که تلاش دارند باتوجه به منابع اقتصادی و اطلاعاتی موجود، در استیفای حقوق خود به عدالت قراردادی برسند. آثار این اصل بهحدی است که طرفین باوجود اصل آزادی قراردادها نمیتوانند آن را نادیده بگیرند. در حقوق قراردادهای ایران تاکنون معقولیت بهعنوان یک اصل حقوقی، مورد توجه قرار نگرفته است؛ درحالیکه زمینهها و منابع حقوقی آن ازجمله اصل 167، وجود داشته است؛ و بهره گیری از این اصل بخصوص در تفسیر قواعد حقوقی حوزه قراردادی، میتواند مبنایی عادلانه در شیوه کیفی استناد و استدلال حقوقی ایجاد کند. برخی یافتهها حکایت از امکان تعدیل و بطلان قرارداد و یا شروط آن با توسل به اصل معقولیت دارد. درنهایت هدف این است که اصل معقولیت وارد قواعد عمومی قراردادهای ایران گردد تا به فرایند تأمین عدالت و انصاف قراردادی کمک نماید.
اصغری، سیدمحمد؛ عدالت و عقلانیت در فقه و حقوق؛ چ2، تهران: انتشارات اطلاعات، 1386.
الفت، نعمتالله؛ «کاربرد عقل و بنای عقلا در باب ضمانت اجرای نقض قرارداد»؛ سایت نورمگز (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ـ پرتال جامع علوم انسانی)، 1392، ص106ـ126.
انصاری، مهدی؛ «نظریه نقض کارآمد قرارداد از دیدگاه مکتب تحلیل اقتصادی حقوق»، فصلنامه حقوق؛ ش1، بهار 1390، ص39ـ57.
ایزدیان، پرستو؛ «بررسی اصل معقولبودن در کنوانسیون بیع بینالمللی کالا»، مجله نخبگان علوم مهندسی؛ ج2، ش3، مرداد 1396، ص78ـ88.
بابایی، ایرج؛ «مبانی نظری رویکرد تحلیل اقتصادی حقوق»، مجله حقوق و سیاست؛ ش23، پاییز و زمستان 1386، ص13ـ60.
بارانی، محمد؛ «آراء و عقاید امانوئل کانت در زمینه حقوق بینالملل (فلسفه حقوق بینالملل امانوئل کانت)»، فصلنامه علمی مطالعات بینالمللی پلیس؛ ش5، بهار 1390، ص1ـ20.
باقی، عبدالرضا؛ «حُسن و قبح عقلی یا اعتباری»، پژوهشهای دینی؛ ش22، بهار و تابستان 1390، ص131ـ164.
شهابی، مهدی و مژده ابویی؛ «تأثیر مبنای قرارداد بر شرایط اساسی صحت قرارداد»، پژوهشنامه حقوق اسلامی؛ ش1، بهار و تابستان 1395، ص129ـ156.
شهابی، مهدی؛ «قرارداد بهمثابه قانون طبیعی (عقلی)؛ تأملی در مبنای اعتبار مفاد قرارداد در نظام حقوق قراردادهای ایران و فرانسه»، مطالعات حقوق تطبیقی؛ ش2، پاییز و زمستان 1394، ص601ـ625.
ﺷﻬﺒﺎزی، ﺣﺸﻤﺖاﻟﻪ، اﺑﺮاﻫﯿﻢ تقیزاده و ﻣﺮﺗﻀﯽ شهبازینیا؛ «حقوق بشر در حقوق خصوصی»، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ ﭘﮋوﻫﺶ ﺣﻘﻮق ﺧﺼﻮﺻﯽ؛ ش19، تابستان 1396، ص73ـ96.
شهیدی، مهدی؛ «قرارداد تشکیل بیع»، مجموعه مقالات حقوقی؛ تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1385.
صابری، حسین؛ «فقه و چالش میان تعلیل و تعبد»، نشریه دانشکده الهیات مشهد؛ ش57، پاییز 1382، ص21ـ52.
صفایی، سیدحسین؛ قواعد عمومی قراردادها؛ چ8، تهران: بنیاد حقوقی میزان، 1389.
عابدی، محمد؛ «تحلیل اقتصادی شرط عدم مسئولیت»، دانشنامه حقوق اقتصادی؛ ش7، بهار و تابستان 1394، ص2ـ21.
علیدوست، ابوالقاسم؛ الف، فقه و عقل؛ چ9، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1397.
علیدوست، ابوالقاسم؛ ب، فقه و عرف؛ چ6، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1397.
عیسائی تفرشی، محمد، خدیجه شیروانی و علیرضا ابین؛ «شروط استثنا در مسئولیت قراردادی (مطالعه تطبیقی در فقه امامیه، حقوق ایران و حقوق انگلیس)»، پژوهشهای حقوق تطبیقی؛ ش4، زمستان 1396، ص109ـ131.
قدرتی، ایمان؛ بررسی تطبیقی قاعده استاپل و تأسیسات مشابه در فقه و حقوق ایران (پایاننامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی)؛ قزوین: دانشگاه بینالمللی امام خمینی، 1386.
قدیری، غالب؛ نقش رویّههای عقلگرایانه مدرن در منابع فقهی «بنای عقلا و عرف» (رساله دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی)؛ قم: دانشگاه قم، 1395.
قنواتی، جلیل؛ «اصل آزادی قراردادی، قراردادها و شروط غیرعادلانه»، مجله مطالعات اسلامی؛ ش85، پاییز و زمستان 1389، ص135ـ157.
کاتوزیان، ناصر؛ «ستایش قرارداد یا اداره قرارداد»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران؛ ش52، تابستان 1380، ص111ـ135.
کاظمپور، سیدجعفر؛ «بررسی تطبیقی حمایت از طرف ضعیف قرارداد در ایتالیا و (دکترین نامعقولبودن) در ایالات متحده امریکا»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش71، پاییز 1389، ص139ـ180.
الماسی، نجادعلی؛ واقعیت و حقوق (پژوهش درباره دیالکتیک واقعیت و ارزش)؛ ج1، تهران: انتشارات دانشگاه ملی ایران، 1354.
محقق داماد، سیدمصطفی؛ مباحثی از اصول فقه (دفتر دوم: منابع فقه)؛ ج2، تهران: اندیشههای نو در علوم اسلامی، 1362.
مخصوصی، رسول و علیرضا عالیپناه؛ «ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﻘﺘﻀﺎی اﻃﻼق ﻗﺮارداد ازﺣﯿﺚ زﻣﺎن اﺟﺮا ازﻣﻨﻈﺮﻓﻘﻪ اﻣﺎﻣﯿﻪ، ﺣﻘﻮق اﯾﺮان و ﻣﺼر»، فقه و اصول؛ ش116، بهار 1398، ص159ـ179.
مشایخی، ستار و حمیدرضا آدابی؛ «ﮔﺴﺘﺮه و ویژگیﻫﺎی ﻗﺎﻋﺪه اﺳﺘﺎﭘﻞ در ﺣﻘﻮق ﻋﻤﻮﻣﯽ داخلی»، مجله بینالمللی پژوهش ملل؛ ش40، فروردین 1398، ص69ـ88.
مطهری، مرتضی؛ اسلام و مقتضیات زمان؛ ج1، تهران: انتشارات صدرا، 1380.
مظاهری کوهانستانی، رسول و عباس نیازی؛ «مطالعه مقارن حکم عقل در شرع و حقوق ایران»، فصلنامه قضاوت؛ ش86، 1395، ص125ـ151.
نگهداری، بهزاد، حمید ضرابی و سیدمجتبی واعظی؛ «محدودیتهای فرهنگی و حاکمیتی حقوق بشر عقلانی»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی؛ ش4، زمستان 1397، ص927ـ949.
Aharon, B; “Constitutional Human Rights and Private Law ,in Human Rights in Private Law”, edited by Daniel Friedmann and Daphne Barak, Portland Oregon: Hart publishing, 2001.
Conly, S; “Against Autonomy”, Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
Foley, R.; “Some Different Conceptions of Rationality”, in McMillin (ed), Constraction and Constraint, University of Notre Dame Press, 1988.
Kant, I; “The Metaphysical Elements of Justice”, Translated by John Ladd, Usa: Bobbs-Merrill, 1999.
Perelman, Ch; "Le raisonnable et le de'raisonnable en droit", in Archives de philosophie du droit, tome, 23, "Formes de rationalite' en droit" Parisi, Sirey, 1987.
Roger, B; “Freedom of Contract, Human Rights and Human Dignity, in Human Rights in Private Law”, edited by Daniel Friedmann and Daphne Barak, Portland Oregon: Hart publishing, 2001.
Stenmark, M; “Rationality, in science”, University Chisholm, R. A, Theory of Knowledge, Prentice Hall, 1977.
Waddams, S; “Dimensions of Private law”, Categories and Concepts in Anglo-American Legal Reasoning (England: Cambridge University Press, 2003.
