حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

بررسی قاعده منع تلقین دلیل در دادرسی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عزیز الله فهیمی 1
خالق داد اسدی 2
1 استاد و عضو هیئت علمی دانشگاه قم
2 دانشجوی دکتری فقه و حقوق قضا جامعه المصطفی العالمیه
چکیده
چکیده

یکی از قواعد مهم در نظام دادرسی اسلامی، قاعده «منع تلقین دلیل» است که در حقوق، با عنوان مشابه «منع تحصیل دلیل» شناخته می‌شود. و آن عبارت از این است که قاضی به یکی از طرفین دعوا، دلیلی بیاموزد و یا اورا در نحوه استناد به دلیل راهنمایی نماید تا بر طرف مقابل خود غلبه پیدا کند؛ مثل تلقین انکار به کسی‌که قصد اقرار دارد یا تلقین نکول به شخصی‌که قصد سوگند دارد. این قاعده هرچند به صورت کلی در پژوهش‌های حقوقی مورد توجه قرار گرفته، اما این نوشتار با روش توصیفی تحلیلی دیدگاه فقها به دنبال واکاوی مبانی، استثناءات و ضمانت اجرای این قاعده در فرایند دادرسی می‌باشد که تا کنون مغفول مانده است. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که، تلقین دلیل به یکی از طرفین دعوا جایز نیست و علاوه بر آن، دارای ضمانت اجراهای (مجازات، جبران خسارت و نقض حکم صادره) می‌باشد. لکن قاعده‌ی مزبور به اطلاق خود باقی نمانده، مواردی از تحت آن استثناء گردیده‌اند. حال، سؤال‌های اصلی تحقیق این است که مبانی تلقین دلیل چیست؟، استثناءات آن کدام‌اند؟ و در دادرسی اسلامی از چه ضمانت اجرایی برخوردار می‌باشد؟

واژگان کلیدی: تلقین دلیل، تحصیل دلیل، منع تلقین دلیل، بی‌طرفی قاضی و دادرسی اسلامی.
کلیدواژه‌ها
تلقین دلیل
تحصیل دلیل
منع تلقین دلیل
بی طرفی قاضی
دادرسی اسلامی

موضوعات

  1. آشتیانی، میرزامحمدحسن؛ کتاب القضاء؛ ج1، قم: انتشارات زهیر، 1425ق.
  2. احسائی، محمدبن علی؛ عوالی اللآلی العزیزیه فی الاحادیث الدینیه؛ ج2، قم: سید الشهداء، 1403ق.
  3. اخطب خوارزم، موفق‌بن‌احمد؛ مناقب؛ ترجمه ابوالحسن حقیقی؛ چ2، تهران: مؤسسه انتشاراتی فرهنگی سامه، 1376.
  4. اردبیلی (مقدس اردبیلی)، احمد‌بن‌محمد؛ مجمع‌الفائدة والبرهان فی شرح إرشادالأذهان؛ ج12، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1403ق.
  5. اردبیلی، سیدعبدالکریم؛ فقه‌القضاء؛ ج1 و 2، چ3، قم: مؤسسة النشر لجامعة المفید، 1434ق.
  6. اسدی، لیلاسادات و فریده شکری؛ درسنامه آیین دادرسی مدنی ویژه امور و دعاوی خانوادگی؛ تهران: دانشگاه امام صادق†، 1391.
  7. اصفهانی (فاضل هندی)، محمد‌بن‌حسن؛ کشف‌اللثام والإبهام عن قواعدالأحکام؛ ج10، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416ق.
  8. انصاری، قدرت‌الله و دیگران؛ تعزیرات از دیدگاه فقه و حقوق جزا؛ قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385.
  9. انصاری، مرتضی؛ القضاء والشهادات؛ قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، 1415ق.
  10. انوری، حسن؛ فرهنگ فشرده سخن؛ ج1، تهران: سخن، 1382.
  11. باریکلو، علیرضا؛ مسئولیت مدنی؛ چ2، تهران: نشر میزان، 1388.
  12. بجنوردی، سیدمحمد؛ قواعد فقهیه؛ ج2، چ3، تهران: مؤسسه عروج، 1401ق.
  13. پوراستاد، مجید؛ «پیدایش و چالش قاعده منع تحصیل دلیل»، فصلنامه حقوق دانشگاه حقوق و علوم سیاسی؛ ش4، زمستان 1389، ص99ـ119.
  14. تبریزی، جواد‌بن‌علی؛ أسس‌القضاء والشهادة؛ قم: دفتر مؤلف، [بی‌تا].
  15. تدیّن، عباس؛ «گستره دلیل در دادرسی کیفری ایران و فرانسه»، مجله حقوقی دادگستری؛ ش67، پاییز 1388، ص55ـ88.
  16. جرداق، جرج؛ امام علی† صدای عدالت انسانیت؛ ترجمه و پاورقی عطا محمد سردارنیا و هادی خسروشاهی؛ ج1، تهران: فراهانی، 1379.
  17. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ دانشنامه حقوقی؛ ج2، چ3، تهران: گنج دانش، 1372.
  18. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ دائرةالمعارف علوم اسلامی قضایی؛ ج2، چ3، تهران: گنج دانش، 1381.
  19. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ مبسوط در ترمینولوژی حقوق؛ ج2، چ2، تهران: گنج دانش، 1381.
  20. حائری طباطبایی، سیدعلی؛ ریاض‌المسائل؛ ج15، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1418ق.
  21. حجتی کرمانی، علی؛ سیر قضاوت در ادوار مختلف تاریخ؛ چ2، تهران: کتاب آوند دانش، 1379.
  22. حرّ عاملی، محمد‌بن‌حسن؛ تفصیل وسائل‌الشیعة إلی تحصیل مسائل‌الشریعة؛ ج27، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1409ق.
  23. حسینی، سیدجواد‌بن‌محمد؛ مفتاح‌الکرامة فی شرح قواعدالعلامة؛ ج10، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، [بی‌تا].
  24. حلّی (ابن‌ادریس حلّی)، محمد‌بن‌منصور؛ السرائرالحاوی لتحریرالفتاوی؛ ج2، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1410ق.
  25. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ تحریرالأحکام الشرعیة؛ ج5، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1420ق.
  26. حلّی (علامه حلّی)، حسن‌بن‌یوسف؛ قواعدالأحکام فی معرفة الحلال والحرام؛ ج3، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علیمه قم، 1413ق.
  27. حلّی (فخرالمحققین)، محمد‌بن‌حسن؛ إیضاح‌الفوائد؛ ج4، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1387.
  28. حلّی (محقق حلّی)، جعفر‌بن‌حسن؛ شرائع‌الإسلام فی معرفة الحلال والحرام؛ ج4، چ2، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1408ق.
  29. خمینی، سیدروح‌الله؛ تحریرالوسیلة؛ ج2، قم: مؤسسه مطبوعاتی دارالعلم، [بی‌تا].
  30. دفتری، احمد متین؛ آیین دادرسی مدنی و بازرگانی؛ تهران: مجمع علمی و فرهنگی مجد، 1381.
  31. رشتی، حبیب‌الله؛ کتاب القضاء؛ ج1، قم: دارالقرآن الکریم، 1401ق.
  32. زراعت، عباس؛ منابع آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی؛ تهران: خط سوم، 1379.
  33. سبزواری، سیدعبدالأعلی؛ مهذب‌الأحکام؛ ج27، چ4، قم: مؤسسه المنار، 1413ق.
  34. سنگلجی، محمد؛ قضا در اسلام؛ چ4، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1384ق.
  35. شمس، عبدالله؛ آیین دادرسی مدنی؛ ج2 و 3، چ11، تهران: دراک، 1387.
  36. صدوق قمی، محمد‌بن‌علی‌بن‌بابویه؛ من لایحضره‌الفقیه؛ ج3، چ2، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1413ق.
  37. طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم؛ تکملة العروةالوثقی؛ ج2، قم: کتابفروشی داوری، 1414ق.
  38. طبرسی، فضل‌بن‌حسن؛ مجمع‌البیان؛ ج4، تهران: انتشارات فراهانی، 1360.
  39. طرابلسی، علی‌بن‌خلیل؛ معین‌الحکام فیما یتردد بین‌الخصمین من‌الأحکام؛ ج1، بیروت: دارالفکر، [بی‌تا].
  40. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ المبسوط فی فقه‌الإمامیة؛ ج8، چ3، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثارالجعفریه، 1387.
  41. طوسی، محمد‌بن‌حسن؛ تهذیب‌الأحکام؛ ج6، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  42. عاملی (شهید اول)، محمد‌بن‌مکی؛ الدروس‌الشرعیة فی‌الفقه الإمامیة؛ ج2، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417ق.
  43. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین‌بن‌علی؛ مسالک‌الأفهام إلی تنقیح شرائع‌الإسلام؛ ج13، قم: مؤسسة المعارف‌الإسلامیه، 1413ق.
  44. عراقی (آغاضیاء)، علی کزازی؛ کتاب القضاء؛ قم: چاپخانه مهر، [بی‌تا].
  45. غلامی، علی؛ «سازوکارهای اجرای قاعده التعزیر لکل عمل محرم»، فقه و حقوق اسلامی؛ ش4، تابستان 1391، ص173ـ274.
  46. کاتوزیان، ناصر؛ اثبات و دلیل اثبات؛ چ4، تهران: میزان، 1385.
  47. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب؛ الکافی؛ ج7، چ4، تهران: دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.
  48. محقق داماد، سیدمصطفی؛ قواعد فقه؛ ج4، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، 1390.
  49. مدرسی، سیدمحمدتقی؛ تفسیر هدایت؛ مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1377.
  50. مراغی، سیدمیرعبدالفتاح؛ العناوین‌الفقهیة؛ ج1، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
  51. مصطفوی، سیدمحمدکاظم؛ مأة قاعدة فقهیة معنا و مدرکاً و مورداً؛ ج1، قم: مؤسسة النشرالإسلامی، 1417ق.
  52. معین، محمد؛ فرهنگ فارسی؛ چ10، تهران: امیرکبیر، 1417ق.
  53. مغربی (قاضی مغربی)، نعمان‌بن‌محمد؛ دعائم‌الإسلام؛ ترجمه عبدالله امیدوار؛ ج2، تهران: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، 1372.
  54. مکارم شیرازی، ناصر؛ تعزیر و گستره آن؛ قم: مدرسه امام علی‌بن‌ابی‌طالب†، 1425ق.
  55. مکارم شیرازی، ناصر؛ کتاب النکاح؛ ج2، قم: مدرسه امام علی‌بن‌ابی‌طالب†، 1424ق.
  56. منتظری، حسینعلی؛ دراسات فی ولایةالفقیه؛ ج2، قم: المرکزالعالمی للدراسات الإسلامیه، 1408ق.
  57. نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن؛ جواهرالکلام؛ ج14 و 40، بیروت: دار إحیاء التراث‌العربی، 1404ق.
  58. نراقی، احمد‌بن‌محمد؛ مستندالشیعة فی أحکام‌الشریعة؛ ج17، قم: مؤسسه آل‌البیت‰، 1415ق.
  59. نهرینی، فریدون؛ آئین اثبات و دادرسی (مجموعه مقالات حقوقی)؛ تهران: گنج دانش، 1391.
  60. هاشمی شاهرودی، سیدمحمود و دیگران؛ فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت‰؛ ج1، قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت‰، 1426ق.
  61. یزدی، محمد؛ «آداب قضاوت (2)»، فصلنامه تخصی فقه اهل بیت‰؛ ش41، بهار 1384، ص82ـ117.