حقوق اسلامی

حقوق اسلامی

مطالعه ‌تطبیقی مفهوم و کارکرد مالکیت فکری در حقوق ایران و آمریکا؛ تمهیدی برای تغییر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
حامد نجفی
دکتری حقوق خصوصی دانشگاه تربیت مدرس
چکیده
مالکیت فکری چیست و چه کارکردی دارد؟ تلاش به منظور یافتن پاسخی درخور برای این مسأله، مبنای تحقیق حاضر را شکل می‌دهد. در دو نظام حقوقی آمریکا و ایران، مفهوم و کارکرد مالکیت فکری متفاوت است؛ در نظام حقوق مالکیت فکری آمریکا، این دسته از اموال، دست‌کم در مرحله‌ی پس از اعطای حق، به مثابه عکس‌العملی در برابر تغییرات اجتماعی تلقی می‌شوند و نگاهی ابزار‌گرا نسبت به این اموال وجود دارد. در مقابل، در نظام حقوقی ایران، چه در مرحله‌ی اعطای حق و چه پس از آن، نگاهی سنتی به این اموال شده و اصولاً از قواعد عمومی مالکیت پیروی می‌کند. قانون‌گذار و دستگاه قضایی، در تقنین و اجرا، تغییرات اجتماعی را مد‌نظر قرار نمی‌دهند در حالی‌که به نظر می‌رسد، هم از نظر فقهی و هم از منظر قانونی، مانعی برای این امر در حقوق ایران به چشم نمی‌خورد. نگاه کاملاً سنتی و مبتنی بر حقوق طبیعی به این اموال در نظام حقوقی ایران، با ماهیت ویژه‌ی چنین اموالی سازگار نیست. در این مقاله، به روشی تحلیلی - توصیفی، اثبات شده است که در حقوق ایران نیز می‌توان با اتکا به برخی اصول و قواعد فقهی و قانونی مانند قاعده‌ی حفظ نظام و منطقه‌الفراغ، نوع نگاه به مفهوم و کارکرد مالکیت فکری را تغییر داد.
کلیدواژه‌ها
مالکیت فکری
حقوق طبیعی
ابزار‌گرایی
حقوق آمریکا
حقوق ایران

موضوعات

  1. اصغری آقمشهدی، فخر‌الدین؛ در‌آمدی بر حقوق مالکیت فکری؛ مازندران: انتشارات دانشگاه مازندران، 1392.
  2. امامی، نور‌الدین؛ «حقوق مالکیت‌های فکری»، رهنمون؛ ش2 و 3، 1371، ص25ـ39.
  3. باقی‌زاده، محمد‌جواد و عبد‌الله امیدی‌فر؛ «ضرورت حفظ نظام و منع اختلال در آن در فقه امامیه»، فصلنامه شیعه‌شناسی؛ ش47، پاییز 1393، ص170ـ200.
  4. پیلوار، رحیم؛ «نظر‌یه کار به‌عنوان مبنای مالکیت در حقوق اسلام و فلسفه جان لاک»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی؛ ش5، زمستان 1390، ص63ـ84.
  5. جعفر‌زاده، میرقاسم؛ «تحلیل مفهومی مالکیت فکری، کوششی درجهت تمهید نظریه‌ای فراگیر»، تحقیقات حقوقی؛ ش52، پاییز و زمستان 1389، ص51ـ132.
  6. جعفر‌زاده، میرقاسم؛ «مبانی فقهی مشروعیت حقوق فکری»، الهیات و حقوق دانشگاه رضوی (آموزه‌های حقوقی)؛ ش8، بهار 1385، ص61ـ96.
  7. جعفرزاده، میرقاسم؛ «مبانی فقهی مشروعیت حقوق فکری»، نشریه الهیات و حقوق دانشگاه رضوی؛ ش8، بهار 1385، ص61ـ96.
  8. جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ ترمینولوژی حقوق؛ تهران: بنیاد راستاد، 1363.
  9. جمال‌زاده، ناصر و مجتبی باباخانی؛ «کاربرد قاعده حفظ نظام در اندیشه فقهی ـ سیاسی امام خمینی‌»، فصلنامه دانش سیاسی؛ ش1، بهار و تابستان 1396، ص5ـ39.
  10. حکمت‌نیا، محمود؛ «برسی فقهی و اقتصادی مالکیت فکری»، اقتصاد اسلامی؛ ش33، بهار 1388، ص179ـ211.
  11. حکمت‌نیا، محمود؛ «تبیین نظریه منطقةالفراغ»، فصلنامه اقتصاد اسلامی؛ ش8، زمستان 1381، ص107ـ120.
  12. حکمت‌نیا، محمود؛ «روش‌شناسی نظام مالکیت فکری»، فصلنامه تخصصی دین و قانون؛ ش8، زمستان 1394، ص203ـ234.
  13. رحیمی، مرتضی و عباس‌علی سلطانی؛ «مبانی فقهی حقوق مالکیت معنوی در فقه شیعه»، مطالعات اسلامی؛ ش73، پاییز 1385، ص133ـ172.
  14. سبحانی، جعفر؛ سیمای اقتصاد اسلامی؛ قم: مؤسسه تحقیقاتی و تعلیماتی امام صادق، 1378.
  15. سعاد، ابراهیم صالح؛ مبادی النظام‌الإقتصادی الإسلامی و بعض تطبیقاته؛ ریاض: دار عالم‌الکتب، 1417ق.
  16. شبیری زنجانی، سیدحسن و حامد نجفی؛ «مطالعه تطبیقی ارزیابی و احراز گام ابتکاری در اختراعات»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی؛ ش4، زمستان 1390، ص36ـ52.
  17. شوشتری، مهدی و سیدمحمد حیدری خورمیزی؛ «بررسی اعتبار مقاصد شریعت در آثار فقهای امامیه با تأکید بر دیدگاه امام خمینی»، پژوهشنامه امامیه؛ ش6، زمستان 1396، ص123ـ145.
  18. صادقی، محسن و صادق شمشیری؛ «مبانی حمایت از علامت تجاری ازدیدگاه نظریه هزینه جست‌وجوی مصرف‌کننده»، تحقیقات حقوقی؛ ش68، بهار 1393، ص78ـ102.
  19. صدر، محمدباقر؛ اقتصادنا؛ قم: بوستان کتاب، 1375.
  20. صفایی، سید‌حسین؛ دوره مقدماتی حقوق مدنی (اشخاص و اموال)؛ تهران: نشر میزان، 1379.
  21. عبدی‌پور، ابراهیم؛ مباحثی تحلیلی از حقوق تجارت؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391.
  22. کاتوزیان، ناصر؛ دوره مقدماتی حقوق مدنی (اموال و مالکیت)؛ چ10، تهران: نشر میزان، 1386.
  23. کریمی، محمد‌حسین و عباس کریمی؛ «مقایسه حقوق ناشی از ثبت علامت تجاری در حقوق ایران و فرانسه»، دانش حقوق مدنی؛ ش2، پاییز و زمستان 1397، ص27ـ34.
  24. کسنوی، شادی؛ «نقد رویّه قضایی در حمایت از علائم تجاری»، پژوهشنامه بازرگانی؛ ش79، تابستان 1395، ص93ـ120.
  25. محمودی، اصغر؛ «ماهیت حقوق مالکیت فکری و جایگاه آنها در حقوق اموال»، دانش حقوق مدنی؛ ش2، پاییز و زمستان 1391، ص94ـ107.
  26. مدنی، مهسا و زهره فرخی؛ «مطالعه تطبیقی عناصر نقض علامت تجاری در حقوق امریکا و ایران»، پژوهش حقوق خصوصی؛ ش24، پاییز 1397، ص95ـ120.
  27. مطهری، مرتضی؛ نظری به اقتصاد اسلامی؛ تهران: صدرا، 1395.
  28. میر‌حسینی، سید‌حسن؛ مقدمه‌ای بر حقوق مالکیت معنوی؛ تهران: نشر میزان، 1384.
  29. نجفی، حامد؛ گام ابتکاری در حقوق اختراعات؛ تهران: مجد، 1396.
  30. نجفی، سید محمدباقر و یدالله دادگر؛ مبانی فقهی پیشرفته اقتصاد اسلامی (تحلیل و تلخیص اقتصادنا)؛ قم: نجبا، 1380.
  31. نراقی، احمد‌بن‌محمدمهدی؛ عوائدالإسلام فی بیان قواعدالأحکام و مهمات (مسائل الحلال والحرام؛ در لوح فشر‌ده جامع فقه اهل بیت)؛ قم: مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، 1392.
  32. Bainbridge, David; Intellectual Property, UK: Pearson Education Ltd., 2009.
  33. Bently, Lionel, brad, Sherman; Intellectual Property Law, london: Oxford University Press, 2001.
  34. Brown, Ralph; “Advertising and the Public Interest: Legal Protection of Trade Symbols”, Yale Law School Faculty Scholarship, The Yale Law Journal, Vol. 57 NO. 7,1948, pp. 1165 ـ
  35. Buccafusco, Christopher, Jonathan Masur; “Intellectual Property Law and the Promotion of Welfare”, University of Chicago Public Law & Legal Theory Paper Series, No. 607,2017, pp. 1ـ
  36. Carletta, Charles; “intellectual property basic concepts and principles”, Stetson University College of Law National Conference on Law and Higher Education, 2011,pp. 1 ـ
  37. Colston, Catherine; principles of intellectual property, London: Cavendish publishing ltd, 1999.
  38. Cornish, William; Intellectual Property: Copyright, Patent, Trade Marks and Allied Rights, London: Sweet and Maxwell, 1999.
  39. Epstein, Richard; “The Utilitarian Foundations of Natural Law”, Harvard Journal of Law and Public Policy, vol. 12, issue. 3, 1989, pp. 713 ـ
  40. Garner, Bryan; Black’s Law Dictionary, USA: Paul Minn West Group, 2004.
  41. Hart, Tina, Fazzani, Linda; Intellectual Property Law, UK: Palgrave, 3rd ed,2004.
  42. Hume, David; A Treatise of Human Nature, Oxford: Clarendon Press,1978.
  43. Lemley, Mark; “Distinguishing Lost Profits from Reasonable Royalties”, Wm. & Mary L. Rev, vol. 51, issue. 2, 2009, pp. 655 ـ
  44. Lemley, mark; “Property, Intellectual Property, and Free Riding”, Texas Law Review, Vol. 83, 4, 2005, pp. 1031 ـ 1076.
  45. Lloyd, Ian; Information Technology Law, london: Oxford University Press, 2014.
  46. Merrill, Thomas; Henry Smith; Property: Principles and Policies, US: Foundation Press (Thomson West), 2007.
  47. Mooney Cotter, Anne Marie, Garrett Breen; Intellectual Property Law, london: Cavendish Publishing Limited, 2003.
  48. Panesar, Sukhninder, General Principles of Property Law, US: Pearson Education, 2001.
  49. Phillips, Jeremy; Alison Firth; Introduction to Intellectual Property Law, UK: Butterworth,1995.
  50. Schwabach, Aaron, Intellectual property: a reference handbook, US: ABC ـ CLIO, Inc, 2007.
  51. Winegar Goans, Judy; Intellectual Property Principles and Practices, Nathan Associates Inc, 2014,
  52. Wipo; Wipo Intellectual Property Handbook: Policy, Law and Use, Geneva: Wipo Publication, No. 489 (E),