یکی از مهمترین ضوابط قانونگذاری در حکومت اسلامی، لزوم رعایت احکام شرعی است. گاه عواملی باعث میشود حکم شرعی در ظرف زمانه قانونگذار، کارآمدی خود را از دست بدهد، و نتواند اهداف مرتبط با خود را تأمین کند. موضوع مقاله حاضر، بررسی نقش کارآمدی و ناکارآمدی حکم شرعی در مقام قانونگذاری است؛. فرض بر آن است که فقیه در مقام استنباط، همه ضوابط اجتهاد را رعایت کرده و به فتوا رسیده است؛ بنا بر این از نقش کارآمدی و ناکارآمدی در فرایند استنباط سخن نمیگوییم.
مهمترین نقشهای کارآمدی و ناکارآمدی حکم شرعی در قانونگذاری عبارتند از: 1 تعیین فتوای معیار در قانونگذاری بر اساس کارآمدی حکم شرعی. 2. الزام قانونگذار به سکوت قانونی به دلیل ناکارآمدی موقت حکم شرعی؛ 3. تعییین فتوای مناسب در قضاوت در موارد ارجاع قضات به فتاوا، و تفسیر قانون در موارد سکوت حکمی قانون.
مباحث این مقاله از سنخ فقه قانونگذاری است. از این رو، روش آن فقهی، و بر اساس مکتب اهل بیت علیهم السلام است.
یافتههای این مقاله نقش دقیق کارآمدی و ناکارآمدی حکم شرعی را در تعیین فتوای معیار در قانونگذاری نشان میدهد؛ و نقش آن در رجوع قضات به فتاوا و تفسیر قانون در موارد سکوت حقیقی و حکمی قانون را تعیین میکند.
خلخالی، محمدمهدی؛ الحاکمیة فیالإسلام؛ قم: مجمع اندیشه اسلامی، 1425ق.
خمینی، سیدروحالله؛ صحیفه امام (نرمافزار مجموعه آثار حضرت امام خمینی)؛ قم: مرکز تحقیقات کامپیوترى علوم اسلامى.
دانشپژوه، مصطفی؛ مقدمه علم حقوق با رویکرد به حقوق ایران و اسلام؛ قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت)، 1389.
رحمانی زروندی، محمدرضا؛ «احکام حکومتی در سیره سیاسی پیامبر اعظم»، مجله فقه و اصول؛ ش1 و 2، قم: جامعةالمصطفی العالمیه، 1385.
ساترلند، جاناتان و دیانا کانول؛ مفاهیم کلیدی مدیریت منابع انسانی؛ ترجمه مهدی مشفق؛ تهران: دانشگاه امام صادق، 1390.
سیفی مازندرانی، علیاکبر؛ دلیل تحریرالوسیلة (ولایةالفقیه)؛ [بیجا]: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، [1375].
علیاکبریان، حسنعلی؛ «نقش عدالت در قانونگذاری در حکومت اسلامی»، مجله کاوشی نو در فقه؛ ش87، بهار و تابستان 1395 ، ص19-47.
علیاکبریان، حسنعلی؛ معیارهای بازشناسی احکام ثابت و متغیر در روایات؛ ج1، چ2، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1388.
کعبی، عباس؛ مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران تحلیل مبانی اصل چهارم قانون اساسی؛ [بیجا]: پژوهشکده شورای نگهبان (دفتر مطالعات نظامسازی اسلامی)، 1393.
